Fotografische beeldtaal: geschiedenis en heden
Werkstuk ‘het moment’, ‘het detail, ‘stemming’
Van: Jiska, F2
Oktober 2008
Inleiding
Dit werkstuk zal gaan over de onderwerpen: ‘het detail’, ‘het moment’, en ‘stemming’ binnen de fotografie. Ik zal beginnen met het onderwerp: ‘het detail’, dan ‘het moment’, en vervolgens zal ik het onderwerp ‘stemming’ behandelen.
Ik zal bij deze onderwerpen steeds eerst een hedendaagse foto (van na 1990) en erna een historische foto behandelen. Ik zal hierbij eerst het onderwerp behandelen en erna de keuze voor de foto die ik behandel nader toelichten.
Vervolgens zal ik dit werkstuk afsluiten met een conclusie, waarin u kunt lezen wat ik heb geleerd van het maken van dit werkstuk.
Ik wens u veel plezier bij het lezen van dit werkstuk!
Jiska, F2
'Het moment’
Hedendaagse foto: ‘Julie’, Den Haag, fotograaf: Rineke Dijkstra
1) Het moment;
2) Keuze;
1) Het moment;
Ik heb gekozen voor een foto van Rineke Dijkstra waarbij een vrouw geportretteerd is, kort nadat ze bevallen was. Ik vind dit een ultieme foto van ‘het moment’ omdat het, ondanks dat het een geregisseerd moment is, een unieke momentopname weergeeft. Het geeft de puurheid en rauwheid weer die de bevalling zelf bij de vrouw losmaakt. En het geeft de puurheid weer van het pasgeboren kind, en de rauwheid van het pas ontstane leven.
Deze foto laat ook de kwetsbaarheid van het pasgeboren kind zien, en de beschermende kracht die dit losmaakt bij de geportretteerde moeder. Waarschijnlijk is die beschermende kracht van de moeder het sterkst wanneer zij pas bevallen is, en dat maakt de waarde van ‘het moment’ in deze foto extra duidelijk. Vaak als mensen die kinderen hebben gevraagd wordt naar het belangrijkste moment in hun leven, noemen zij de geboorte van hun kind of kinderen. Dat geeft deze foto ook weer; weliswaar niet het moment zelf, maar toch wordt er nog een gedeelte van die geboorte, en dat belangrijke moment in een mensenleven, zichtbaar.
Daarnaast wordt ook een gedeelte zichtbaar van wat er zich na de bevalling afspeelt; de vermoeide moeder die ondanks de grote inspanning die zij geleverd heeft in haar (natuurlijke) kracht staat en haar kind (onvoorwaardelijk) wil beschermen. Ik kan me voorstellen dat die beschermende kracht bij de moeder nogal groot is na de bevalling. Niet alleen vanwege de kwetsbaarheid van het pasgeboren kind en de ‘moedergevoelens’ die dat oproept, maar ook vanwege de geleverde strijd. Wanneer je als mens een strijd hebt geleverd, en bovendien veel pijn hebt moeten lijden om een bepaald ‘doel’ te bereiken, dan lijkt het mij een logisch gevolg dat je je het ‘doel’ of het behaalde ‘resultaat’ absoluut niet wilt laten afnemen of op één of andere manier laten kwetsen.
Als er in een familie een geboorte heeft plaatsgevonden, worden er meestal veel foto’s gemaakt van de pasgeboren kinderen en van de moeders. Dat zijn foto’s die in huiselijke kring worden gemaakt, en deze foto’s stralen een soort romantiek uit, en intimiteit. Dat soort foto’s gaan over hetzelfde moment als de foto van Rineke Dijkstra, maar zijn toch heel anders. De foto’s in huiselijke kring zijn ook intiem, alleen op een andere manier dan bij de foto van Rineke Dijkstra.
Ik denk dat het verschil vooral is dat Rineke Dijkstra de moeder en het kind los van een huiselijke omgeving, of familie heeft gefotografeerd. Zelfs als het kind in het ziekenhuis was geboren, had Rineke Dijkstra de moeder en het kind in een ziekenhuisbed kunnen portretteren. Dat zou die foto al enige sfeer van huiselijkheid geven. Omdat zij hier niet voor kiest, maar voor een vrij steriele omgeving (witte muur), creëert zij een sfeer die losstaat van familie of huiselijke omstandigheden. Hierdoor komen moeder en kind duidelijker naar voren, zij lijken los te staan van de rest van de wereld en vormen een klassieke symbiose. Hiermee geeft Rineke Dijkstra een bijzonder moment weer in de geschiedenis van de moeder, het kind, en in de wereldgeschiedenis. Het verhaal van de geboorte van moeder en kind is natuurlijk een verhaal dat zich over de hele wereld afspeelt, vanaf de eerste mens, en dat zich continu blijft herhalen.
Hiermee kom ik op een klassiek beeld van Maria en het kind Jezus. In vele kunst of religieuze uitingen is dit beeld te vinden, in verschillende vormen. Deze beelden hebben echter allemaal dezelfde eigenschappen; het laat een moeder zien, een klein kind, een symbiose of een verbintenis tussen moeder en kind: een twee-eenheid die losstaat van de rest van de wereld, en (oer)kracht. Ik verbind de foto van Rineke Dijkstra met een oerbeeld, een oerkracht, een beslissend moment in het leven van moeder en kind, en het weergeven hiervan.
Een ander verschil tussen foto’s in huiselijke kring van na een geboorte en de foto van Rineke Dijkstra, is de rauwheid en puurheid die de foto van Rineke Dijkstra uitstraalt. Rineke Dijkstra heeft met haar foto de rauwheid en puurheid weergegeven die aanwezig is bij de moeder en het kind tijdens en (vlak) na de geboorte. In foto’s uit huiselijke kring is er door de huiselijkheid en misschien de ‘romantische intenties’ van de fotograaf vaak minder te zien van die rauwheid of puurheid. Rineke Dijkstra heeft de romantiek en de wereld om de moeder en het kind heen weggelaten, en daardoor is de rauwheid, puurheid, kracht en symbiose heel duidelijk zichtbaar geworden.
Kortom; Rineke Dijkstra heeft met deze foto een uniek en belangrijk moment in het leven van de moeder, het kind, mensen in het algemeen en de wereld(geschiedenis) weten te vangen. Bovendien is het een oerbeeld van de vrouw, en van de moeder in de vrouw, dat zij hiermee laat zien. En zij verwijst, bewust of onbewust, naar andere momenten uit de (kunst)geschiedenis waarbij het (oer)beeld van moeder en kind wordt neergezet.
2) Keuze;
Ik heb gekozen voor deze foto van Rineke Dijkstra omdat haar fotografie in het algemeen mij aanspreekt. Deze foto spreekt mij aan omdat ik nooit eerder zo’n beeld heb gezien, het is uniek en het is puur. Ik vind het een origineel idee om pas bevallen vrouwen te fotograferen en ik vind de puurheid, rauwheid en kwetsbaarheid die Rineke Dijkstra in deze foto weet bloot te leggen, zeer aansprekend. Ook vind ik het prettig dat de foto ‘objectief’ is, in de zin dat het geen mening weergeeft, waardoor ik mij vrij voel er mijn eigen gedachten/gevoelens en associaties over te hebben.
Historische foto: ‘Pieter Bouwen Oosten’, Heerenveen, fotograaf: H.J.E. De La Roche Busé
----hier komt nog een foto----------
1) Het moment;
In deze historische portretfoto is Pieter Bouwen Oosten geportretteerd. Deze man leefde van 1880 tot 1957 en was getrouwd met Albertje Oosten. Ik schat deze man op ongeveer twintig jaar, en dat zou betekenen dat de foto rond 1900 is gemaakt.
Ik heb deze foto gekozen omdat het een moment weergeeft dat gestileerd en verstild is. In de tijd dat deze foto gemaakt is duurde het nog erg lang voordat een foto uiteindelijk gemaakt was, en de geportretteerde moest lang in dezelfde houding blijven zitten. Doordat de fotograaf zo lang bezig was met het maken van een foto, is er bij historische foto’s vaak een sterke concentratie te zien, vind ik. Ik vind dat er vaak goed te zien is dat de foto niet zomaar is genomen.
Een historische foto als hierboven laat tevens zien dat een foto in die tijd niet dezelfde betekenis had als nu. In dit portret zie ik slechts het objectief weergeven van een persoon, zonder enige invloed van de persoonlijkheid van de fotograaf, of artistieke ideeën die weergegeven worden. Ook was het geportretteerd worden indertijd een speciale aangelegenheid waarvoor men zo netjes mogelijk gekleed ging. Dat is ook te zien op deze foto.
Het moment komt verstild op mij over, alsof de gefotografeerde een pop is, zonder leven erin. Dat heeft misschien ook te maken met de stijfheid, door de nette kleding en het rechtop zitten. Het is duidelijk dat het geen ontspannen moment was voor de geportretteerde. Ik zie ook een afstand tussen de geportretteerde en de fotograaf, misschien was er weinig persoonlijk contact tussen de geportretteerde en de fotograaf. Waarschijnlijk was het voor de geportretteerde ook spannend om gefotografeerd te worden. In die tijd geportretteerd worden was iets heel anders dan wanneer wij nu bijvoorbeeld pasfoto’s laten maken. Het gaat nu sneller, is minder stijf en meer ontspannen.
Voor de geportretteerde is deze foto waarschijnlijk belangrijk geweest als tijdsdocument, de geportretteerde kon op oudere leeftijd terugkijken naar deze foto en zo herinneringen ophalen. Ook nu nog dient deze foto als tijdsdocument. Het zegt iets over een moment in de geschiedenis, en over een moment in de levensgeschiedenis van deze man.
2) Keuze;
Ik heb voor deze foto gekozen omdat oude portretfoto’s mij interesseren vanwege de sterke concentratie en de stilering. Ook het aspect met de oude portretfoto’s een glimp op te vangen van hoe men zich in vroeger tijden kleedde en op wat voor manier men zich in het algemeen presenteerde, spreekt mij aan.
‘Het detail’
Hedendaagse foto: ‘Mexico City 5’, Mexico City, Fotograaf: Spencer Tunick
1) Het detail;
2) Keuze;
1) Het detail;
Ik heb voor deze foto van Spencer Tunick gekozen omdat ik vind dat ‘het detail’ hierbij duidelijk naar voren komt. De foto is een verzameling van details; de details zijn de mensen die op het plein staan en samen een geheel vormen. Het is een gedetailleerde foto omdat er veel verschillende mensen op te zien zijn, en daarnaast de gebouwen op het plein, de bomen in de straat waarin het plein overgaat, en de gebouwen erachter.
De foto spreekt voor mij ‘verbinding’ uit. Verbinding tussen alle mensen op dit plein, ondanks alle verschillen tussen de individuen. Misschien is het een tegenreactie van de fotograaf op het hedendaagse individualisme. Misschien wil hij met deze foto zeggen dat wij mensen tegenwoordig veel onze individualiteit benadrukken, maar dat we eigenlijk allemaal in verbinding staan met elkaar. Of dat we eigenlijk allemaal mensen zijn die (naakt) allemaal gelijk zijn aan elkaar. Ik kan me voorstellen dat de mensen die bij deze foto gefotografeerd zijn, geen sterk gevoel van individualiteit hadden op het moment dat ze gefotografeerd werden, eerder een gevoel van verbroedering. Ik kan me ook voorstellen dat alle gevoelens van verschil of individualiteit wegvallen, en de ideeën over rangen en standen er niet meer toe doen. Met ideeën over rangen en standen bedoel ik, dat er tussen de mensen die gefotografeerd zijn hoogopgeleide mensen kunnen zitten, maar ook laagopgeleiden, en dat door de naaktheid er een soort verbinding of verbroedering ontstaat, tussen deze verschillende mensen. Doordat men naakt is, valt ook het verschil in kleding weg, waardoor verschillen tussen bepaalde groepen mensen (arm/rijk, student/werkende, subculturen) wegvallen, waardoor gelijkheid ontstaat en materialisme in de vorm van kleding er niet meer toe doet.
Als de fotograaf had gekozen voor slechts een paar naakte mensen op het plein, dan was het een heel andere foto geweest. Doordat er zoveel mensen zijn, een opeenstapeling van details, komt het geheel overweldigend over. En hierdoor komt het idee van gelijkheid of verbinding waarschijnlijk duidelijker op mij over dan als het slechts een klein aantal mensen waren geweest. Dan zou ik veel meer naar die mensen als individuen gaan kijken, dus dan vallen de ideeën van verbinding, verbroedering of gelijkheid weg. Kortom: de verzameling van details maakt het beeld overtuigend.
3) Keuze;
Ik heb voor deze foto gekozen omdat de foto’s en de grootse, onconventionele aanpak van Spencer Tunick mij aanspreken. Zijn grootse en onconventionele aanpak maken van hem ook meer dan een fotograaf, het maakt van hem een kunstenaar, vind ik. Ook vind ik het aantrekkelijk aan de foto dat mij geen mening of oordeel over de situatie/personen wordt opgedrongen, maar dat ik de vrijheid heb om ernaar te kijken zoals ik wil en om over de betekenis van de foto te filosoferen.
Historische foto: ‘test foto uit 1946 met het type 40’ (Land camera), fotograaf: waarschijnlijk uitvinder Land camera Edwin Herbert Land
1) Het detail;
Ik heb voor deze historische foto gekozen voor ‘het detail’ omdat ik vind dat op deze foto veel verschillende details te zien zijn. De trap is zichtbaar, de treden (voor een deel), de trapleuning met de decoratieve bewerking van de spijlen, het vaasje en de vensterbank links in de hoek, de stoel (zelfs de bekleding is vrij goed te zien), de poes die erop ligt, een standbeeld van een man op een sokkel (rechts midden), gordijnen (rechts boven), een deel van de vloerbedekking is zichtbaar, en een klein bijzettafeltje rechts naast de trap. Er is dus veel te zien, het wordt duidelijk wat de inrichting is van het gefotografeerde deel van het gebouw - waarschijnlijk een woning - en wat de smaak en stijl is van de inrichters/bewoners van deze woning. Deze verzameling van details van de inrichting zegt dus iets over de bewoners van de woning, en dat is de functie van het detail in deze foto.
De rechterkant van de foto staat eigenlijk vol met details en er vindt een lijnenspel plaats tussen de gordijn-vouwen, de trapleuning-spijlen, de tafelpoten van het bijzettafeltje, en de verticale lijnen in de stoffen bekleding van de stoel. Aan de linkerkant van de foto (vanaf de trapleuning) is het geheel een stuk rustiger en maakt de vaas met de weerspiegeling van het licht erin de foto weer interessanter dan wanneer die vaas daar niet had gestaan of zonder weerspiegeling was geweest. Omdat er zo’n spel plaatsvindt tussen de objecten aan de rechterkant van de foto, heeft de linkerkant van de foto rust nodig. Echter, zonder het detail van de vaas zou het weer te weinig ‘spanning/prikkeling’ bevatten.
2) Keuze;
Ik vond het moeilijk om een historische ‘detail’ foto te vinden, maar uiteindelijk heb ik deze foto gevonden en ervoor gekozen deze foto te gebruiken. Ik vind het interessant dat er op deze foto van alles te zien is, en dat het iets zegt over de bewoners van de woning. Ook vind ik het lijnenspel tussen de gordijn-vouwen, de trapleuning-spijlen, de tafelpoten van het bijzettafeltje, en de verticale lijnen in de stoffen bekleding van de stoel, interessant.
‘Stemming’;
Hedendaagse foto: ‘Bart’ 2003, fotograaf: Marnix Goossens
1) Stemming;
2) Keuze;
1) Stemming;
Ik heb deze foto van Marnix Goossens gekozen omdat het een stemming weergeeft. Het roept bij mij een sfeer op van geweld, pijn, angst en drama. De pijn is in de foto ook letterlijk te zien doordat de geportretteerde duidelijk een paar klappen heeft gekregen. Dat is de fysieke pijn die zichtbaar wordt rondom de ogen. Maar de geestelijke pijn wordt mijns inziens ook zichtbaar door de ogen van de man die gefotografeerd is. Ik zie tevens een beetje boosheid in de man zijn gezicht doordat zijn lippen een enigszins verbeten trekje hebben. Omdat zijn mond omlaag hangt zie ik dat hij ongelukkig is op het moment dat de foto werd genomen, zijn mond heeft iets mistroostigs. Zijn schouders hangen erg naar beneden en staan naar voren. Dat zijn schouders naar voren hangen zou kunnen komen doordat de man angstig of gekwetst is. Dat hij zijn schouders naar beneden laat hangen, kan erop wijzen dat hij het leven op dat moment niet meer zo ziet zitten, of dat hij zich misschien machteloos voelt. ‘Het heeft allemaal geen zin meer’ zeggen die schouders voor mij.
Ik vind dat er uit zijn ogen daarentegen wel veel (levens)kracht spreekt. Hij is dan wel letterlijk en figuurlijk lam geslagen, hij is er nog wel, zegt die kracht in zijn ogen. Maar over het algemeen vind ik de man aangeslagen en angstig overkomen. Ik vraag me af wat er met hem gebeurd is. Waarschijnlijk heeft er een gevecht plaatsgevonden, maar ik vraag me af of hij naast slachtoffer ook dader is geweest en ook klappen heeft uitgedeeld.
De foto geeft de stemming weer van een persoon nadat de persoon geestelijk/fysiek beschadigd is en de stemming is angstig, mistroostig, verdrietig, boos.
Het kan ook zijn dat de man op deze foto geschminkt is. Toch verandert dat gegeven niet echt iets aan de stemming die het weergeeft. Als het zo is dat deze man geschminkt is, dan geeft het wel een extra dimensie aan de stemming. Het maakt de stemming wat surrealistischer, en het 'schmink-idee' roept bij mij een filmische sfeer op. Ik denk daarbij aan een hoofdrolspeler van een actiefilm, met helden en antihelden.
In dat idee komt de sfeer van het geweld ook terug.
Misschien wil de fotograaf met deze foto iets zeggen over de echtheid/onechtheid van geweld op televisie of in films. Misschien wil hij ons af laten vragen hoe en of geweld (nog) bij ons binnenkomt en hoe wij daarmee omgaan. Het zou kunnen dat hij vragen wil oproepen over wat fictie is en wat werkelijkheid is, en wat de betekenis van geweld is in fictie en in de werkelijkheid. Het kan ook zijn dat de fotograaf iets wil zeggen over slachtofferschap en daderschap; wat hij erover zou willen zeggen wordt echter niet duidelijk.
Kortom; deze foto roept vragen op en heeft een sfeer van angst, geweld, boosheid, machteloosheid.
3) Keuze;
Ik heb voor deze foto gekozen omdat ik ten eerste nieuwsgierig was naar wat deze fotograaf zoal maakte, en ik heb specifiek voor deze foto gekozen omdat het een ‘in het oog springende foto’ was, en als foto’s dat hebben en vervolgens bij mij nog even de aandacht vasthouden, vind ik het een aantrekkelijke foto. Ook vond ik het interessant aan deze foto dat deze verwonde man gefotografeerd is (al dan niet geschminkt), wat niet vaak gebeurt. Natuurlijk zie ik op het journaal en in films ook vaak gewonde mannen, maar nooit op deze manier - los van de werkelijkheid - gefotografeerd. Ik vind het een originele en sterke foto.
Historische foto: ‘Mensen in café’, fotograaf: Martien Coppens
1) Stemming;
Ik weet niet precies wanneer deze foto gemaakt is, de fotograaf leefde van 1908 tot 1986, op de HBS ging hij zich verdiepen in fotografie. Hij zal rond 1927 op de HBS hebben gezeten (in 1927 was hij 19) dus vanaf die tijd tot 1986 kan dit gefotografeerd zijn.
Ik vind dat deze foto een intieme stemming weergeeft. Ondanks de intieme houding tussen de man en de vrouw, en het feit dat ze samen aan het dansen zijn, laat de vrouw echter ook afstandelijkheid zien. Dit omdat zij in de verte lijkt te kijken en ik vind dat het lijkt alsof zij in haar hoofd ergens anders is of wil zijn. Ik zie geen liefdevolle blik maar eerder afstand. Dat komt ook doordat zij niet erg blij of ontspannen lijkt te kijken. Haar mond staat niet vrolijk, eerder een beetje gespannen. Toch heeft ze haar hand wel op de schouder van de man. Het kan zijn dat ze haar hand zo heeft omdat dat nou eenmaal zo hoort, het kan ook zijn dat daar toch enige liefde uitspreekt. Ik vind dat de foto een dromerige, bijna abstracte sfeer uitstraalt. Die sfeer past denk ik goed bij de avond, de gelegenheid, en de blik van de vrouw die ‘op oneindig’ staat.
De man op de foto zien we alleen van de achterkant. Ook hij lijkt er ‘met zijn hoofd niet bij’, hij kijkt niet naar de vrouw, hij kijkt weg van haar. Toch heeft hij een oor tegen haar voorhoofd gedrukt, wat iets liefdevols zou kunnen betekenen.
Misschien is er helemaal geen sprake van een relatie tussen de man en de vrouw, maar kennen ze elkaar niet en zijn ze per toeval elkaars danspartner geworden. Dat zou de afstand kunnen verklaren.
Er is verder niet zoveel te zeggen over de stemming. Ik denk wel dat het avond is, en de titel van de foto zegt al dat het tafereel zich in een café plaatsvindt.
Nu ik wat langer naar de foto kijk, zie ik dat de vrouw veel ogenschaduw op heeft, en als ik kijk naar hoe zij haar haar draagt, dan vermoed ik dat deze foto ergens in de jaren 60/70 gemaakt is. Alleen de man zijn haardracht en kleding weerspreekt dit vermoeden. Zijn haar en kleding is wel erg netjes voor een jong iemand in die tijd. Het zijn in ieder geval jonge mensen van een jaar of twintig, die misschien een liefdesrelatie hebben, misschien zijn het studenten (dat denk ik omdat zij in een café aan het dansen zijn). Ik weet niet zeker of de man even oud als de vrouw is, want ik zie alleen de achterkant van zijn hoofd. Als de twee een relatie hebben, kan het zijn dat de vrouw zo afstandelijk wegkijkt omdat zij de man of de relatie zat is. Voor de man geldt hetzelfde.
De stemming op deze foto zal ik omschrijven als intiem, dromerig, en afstandelijk.
2) Keuze;
Ik heb voor deze foto gekozen omdat ik ten eerste weinig keuze had aan historische foto’s, en ten tweede sprak deze foto mij aan omdat ik de dromerige, bijna abstracte sfeer van de foto aantrekkelijk vind. Ook vind ik het mooi dat er zoveel licht valt op het gezicht van het meisje, en dat het ronde zwart-wit contrast in het gezicht van het meisje mooi afsteekt tegen het strakke zwart-wit in de kleding van de man.
Conclusie
Ik vond het bij deze opdracht best moeilijk om de onderwerpen ‘moment’, ‘detail’, en ‘stemming’ te beschrijven aan de hand van de foto’s. Ik had vaak het idee dat er niet zoveel over te zeggen viel, dat ik met een paar zinnen genoeg gezegd had. Toch merkte ik tijdens het maken van dit werkstuk dat er vaak net iets meer over te zeggen viel dan ik in eerste instantie dacht. Vaak nam ik onbewust dingen waar aan de foto’s, die pas tijdens het schrijven bewust werden.
Ik vond het vooral moeilijk om de historische foto’s te vinden en te beschrijven, omdat ze voor mij minder toegankelijk waren als foto an sich. Dat komt doordat ze niet uit de tijd komen waarin ik leef, en omdat de fotografie in die tijd vaak nog een andere functie had dan nu. De historische foto’s waren objectiever, functioneler en minder artistiek dan de hedendaagse foto’s die ik behandeld heb. Daardoor waren de historische foto’s voor mij minder interessant.
Het moge duidelijk zijn dat ik de hedendaagse foto’s wel erg interessant vond om te beschrijven, en het riep meer associaties en ideeën bij mij op dan de historische foto’s.
Ik heb geleerd om te beschrijven wat ik zie in een foto aan de hand van verschillende onderwerpen. Ook heb ik geleerd dat ik door langer naar de foto’s te kijken en door woorden te vinden voor wat ik zie, meer in een foto kan zien dan als ik er kort naar zou kijken en er niet over zou communiceren. Dan zou veel van wat ik heb waargenomen onbewust zijn gebleven.
Jiska
